جنتین :مطالعات قرآن و حدیث پژوهی

سایت علمی دکتر محسن قاسمپور

جستاری در حقایق التفسیر و رویکرد تاویلی قرآن

مجله علمی-پژوهشی پژوهش دینی ،شماره18-بهار و تابستان1388 ،دکتر محسن قاسم پور

چکیده

حقا‍یق التفسیر یکی از کهن ترین تفاسیر عرفانی محسوب می شود.این تفسیر مجموعه ای فراهم آمده از تفاسیر امام صادق(ع)، تفسیر ابن عطاء، تفسیر ابوالحسن نوری تفسیر حسین بن منصور حلاج است.انتساب بخش مربوط به تفسیر امام صادق(ع) به امام با بررسی های سندی و محتوایی مورد تردید جدی است. اما در عین حال فرازهایی از تفسیر ایشان در برخی متون معتبر حدیثی شیعه دیده می شود.

روایات تفسیری امام صادق(ع) یا اقوال بزرگان صوفی است که به امام(ع) نسبت یافته یا در اصل روایاتی از امام بوده اما در میان صوفیان انک اندک چهره دیگری به خود گرفته است. با توجه به اینکه سلمی از سرآمدان تصوف در قرن چارم و پنجم هجری است،و شاگردانی نظیر قشیری و ثعلبی از مکتب او بهره ها برده اند، این تفسیر را به قصد تطبیق و تأیید اصول و مبانی تصوف سیر و سلوکی از تفاسیر فوق فراهم آورده است. تأویل های این تفسیر با تأویل های باطنیه متفاوت است و تلاش شده تا تأویل های آن دست آویزی برای نفی معانی ظاهری قران نباشد و لذا نظر کسانی مانند ذهبی و سبوطی در یکسان انگاری این تفاسیر با تفاسیر باطنی محض استوار نیست.

کلید واژه ها: تاویل، تفسیر عرفانی، حقایق التفسیر، روش شناسی.

 

نتایج مقاله

1.انتساب تفسیر عرفانی به امام صادق(ع) در بیشتر موارد تفسیری، هم به لحاظ سندی وهم به اعتبار محتوایی صحیح نیست.

2.در لابلای تفسیر منسوب به امام، روایاتی، گر چه بسیار محدود، موجود است که نمونه های آن ذر منابع حدیثی معتبر شیعی وجود دارد.

3.تفسیر های منسوب به امام(ع) بیشتر اقوال مشایخ تصوف است که به امام نسبت یافته و یا اصل آن از امام بوده اما در میان صوفیان به تدریج چهره دیگری به خود گرفته است.

4.آنچه انگیزه اصلی سلمی را در تفسیر حقایق تشکیل می دهد،کوشش برای تطبیق اصول تصوف سیر و سلوکی با آموزه های قرآن از راه تاویل است. تاویل هایی که غالبا بدون ضوابط درست است.

5.در تفسیر منسوب به امام صادق(ع) و تفسیر ابن عطاء که راوی تفسیرهای امام بوده و تاثیرپذیری او از تفسیر امام آشکار است، هم پوشانی اصلاحات تصوف یا آموزه های صوفیان با دیدگاه های تفسیری وجود دارد.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ۱٠:۳۸ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳۸۸/۱٢/۳