جنتین :مطالعات قرآن و حدیث پژوهی

سایت علمی دکتر محسن قاسمپور

شیخ طوسی و آرای تفسیری معتزله

 

دوفصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا

سال ششم،شماره اول،1388،پیاپی11،دکتر محسن قاسم پور

 

چکیده:

تفسیر تبیان یکی از تفاسیرشیعی در قرن پنجم هجری است که با رویکرد کلامی به نگارش آمده است.از نشانه های آشکار آن،کوشش شیخ طوسی برای تحکیم مبانی نظری شیعه در تفسیر است.تقدم نسبی دانش کلام بر سایر علوم در عصر شیخ طوسی و منازعات کلامی،همچنین مرجعیت و احاطه ی علمی شخصیت هایی نظیر شیخ مفید،سید مرتضی و خود شیخ در این رشته،در سمت و سو دادن به این تفسیر بی تأثیر نبوده است.طرح دیدگاه های نسبتاً فراگیر معتزلیانی همانند ابو علی جبایی،علی بن عیسی رمانی،ابوالقاسم بلخی(یا کعبی) و محمد بن بحر اصفهانی در همین جهت،قابل ارزیابی است.شیخ طوسی هم به لحاظ روش عقلگرایانه ی محمد بن بحر اصفهانی و علی بن عیسی رمانی و هم به دلیل برخی مبانی مشترک اعتقادی با معتزلیان تفسیر آنان را پسندیده،برخی از آرایشان را تلقی به قبول کرده و البته در موارد درخور توجهی نیز دیدگاه های آنان را مورد مناقشه قرار داده و مردود دانسته است.

کلید واژه ها:

شیخ طوسی،معتزله،روش های تفسیری،کلام،تفاسیر شیعه.

 

جمع بندی و نتیجه گیری

توجه مفسر تبیان به آرای تفسیری محمد بن بحدر اصفهانی و علی بن عیسی رمانی به دلیل نزدیکی روش این دو مفسر با تفسیر اوست.گر چه به لحاظ روش شناسی و شیوه ی استدلالی،رویکرد شیخ طوسی همانند دیگر مفسران و متکلمان شیعی،با مفسران معتزلی متمایز است.

مواجهه مفسران معتزلی با میراث تفسیری گذشتگان مواجهه ای است تحقیقی و غیر مقلّدانه.آرای تفسیری ابو علی جبایی،علی بن عسی رمانی و بلخی در تفسیر تبیان به نسبت سایر مفسران بازتاب گسترده تری دارد.

شیخ طوسی ضمن عنایت ویژه به آرای معتزلی در برخی موارد،مقابل اندیشه های کلامی آنها موضع گیری کرده است و در مواردی در تفسیر تبیان با عدم موضع مشخص در برابر آرای معتزله اقوال آن ها را تلقّی به قبول کرده است.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ۱٢:٢٧ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ۱۳۸۸/۱۱/٢٩