جنتین :مطالعات قرآن و حدیث پژوهی

سایت علمی دکتر محسن قاسمپور

پژوهشی در جریان شناسی تفسیر عرفانی:دکتر محسن قاسم پور

  هرچند جریانها و مکاتب و رویکردهای تفسیر عمر درازی در تاریخ تفسیر قرآن دارند، اما جریان شناسی و مکتب پژوهی در تفسیر سابقه چندانی ندارد و کاوش در روش و استخراج مبانی و پیش فرض های آشکار و نهفته، تصریح شده یا تصریح ناشده، آگاهانه یا ناآگاهانه از دغدغه های جدید و عرصه های نوین قرآن پژوهی است.
 از میان جریانها و روشهای تفسیری دو روش از همه روشها غریب تر و ناکاویده تر مانده اند:
۱ـ رویکرد فلسفی در تفسیر قرآن ۲ ـ رویکرد عرفانی در تفسیر قرآن.
با این مقدمه کوتاه می توان جایگاه و اهمیت کتاب تازه منتشر شده ی «پژوهشی در جریان شناسی تفسیر عرفانی» را دریافت.
کتاب مذکور، حاصل بازنگری و تکمیل پایان نامه دکترای محسن قاسم پور در رشته علوم قرآن و حدیث است. وی با این پیش فرض که بن مایه و گوهر جریان تفسیر عرفانی را «تأویل» تشکیل می دهد، محور اصلی و رکن پژوهشی خود به تأویل اختصاص داده وآن را در گستره جغرافیا و تاریخ تفکر و دینداری پژوهش و بررسی کرده است. دکتر محسن قاسم زاده پیشینه تأویل را در مکاتب بشری گذشته، در متون دینی پیش از اسلم، نزد یهود و مسیحیت جست وجو کرده است و در کنار این کار، فصل مختصری هم به مقوله هرمنوتیک پرداخته است. قاسم زاده در سنت تفسیری و تأویلی اسلام، چهار جریان تأویلی را از هم بازشناخته است: اسماعیلیه، اخوان الصفا، مکتب شیخ اشراق و بوعلی سینا و مکتب عرفان و تصوف و از این میان، به تفصیل جریان تأویلی عرفانی و تصوفی را بررسی کرده و ضمن تعریف و توضیح مفاهیم کلیدی و محوری تفسیر عرفانی از جلسه تأویل، ظاهر و باطن، زبان عرفانی و ... مبانی این جریان تأویلی را استخراج و عرضه کرده است. مؤلف، در ادامه کار ارزشمند خود، ویژگی های پنج تفسیر عرفانی (لطائف الاشارات قشیری، کشف الاسرار میبدی، عرائس البیان روزبهان بقلی، التأویلات النجمیه نجم الدین دایه و بالاخره تفسیر عرفانی منسوب به ابن عربی ـ و در اصل متعلق به عبدالرزاق کاشانی) را یک به یک بازگفته است و در مواضع درخور، اشارات و ملاحظات نقدی خود را بیان داشته است. بخش پایانی کار مؤلف به ارزیابی و نقد روش تفسیری عارفان اختصاص دارد.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ٧:٥٢ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱۳۸۸/۱٢/۱۸
تگ ها : کتابها

نشست بررسی علمی ابعادشخصیت استاد حجتی با حضور دکتر محسن قاسم‌پور

 

گروه اندیشه: نشست «بررسی ابعاد علمی شخصیت استاد سیدمحمد‌باقر حجتی» با حضور دکتر «محسن قاسم‌پور»، امروز 18 مرداد‌،‌ در خبرگزاری قرآنی ایران (ایکنا) برگزار می‌شود.

 

به گزارش خبرگزاری قرآنی ایران (ایکنا)، این نشست به همت سرویس اندیشه و علم ایکنا از ساعت 16:30 الی 18 با حضور دکتر «محسن قاسم‌پور»، عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان در محل این خبرگزاری برگزار می‌شود.

در این نشست دکتر قاسم‌پور به پرسش‌های خبرنگاران گروه اندیشه و علم درباره شخصیت و جایگاه علمی و خدمات قرآنی دکتر سیدمحمد‌باقر حجتی پاسخ می‌‌دهد.

دکتر حجتی از مؤثرترین پایه‌گذاران رشته علوم قرآن و حدیث در مراکز دانشگاهی است، وی بسیاری از توان و همت خود را در تألیفات خویش، صرف پژوهش‌های مرتبط با علوم قرآنی کرده است. برخی از این تحقیقات بسیار غنی و مفید و پربار از این قرار است؛ «اسباب‌النزول»، این اثر پر ارج با عنایت به فصل نهم کتاب «الاتقان فی علوم القرآن» و کتاب «لباب النقول» اثر«جلا‌الدین سیوطی» نگارش یافته است.

در زمینه تاریخ قرآن، قرائت و تفسیر، استاد حجتی آثار گرانقدری از خود به جای گذارده است. یکی از مهم‌ترین آثار وی در این باب، کتاب «پژوهشی در تاریخ قرآن» است که به دلیل ارائه روان مطالب علمی، نزدیک به بیست‌بار تجدید چاپ رسیده است و سال‌هاست که مورد استفاده همگان قرار دارد. در این کتاب بحث‌های متنوعی از تاریخ قرآن کریم با توجه به آرای فریقین بررسی شده و نادرستی برخی از آرای خاورشناسان به اثبات رسیده است.

این نشست به همت سرویس اندیشه و علم ایکنا از ساعت 16:30 الی 18 با حضور دکتر «محسن قاسم‌پور»، عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان در محل این خبرگزاری برگزار می‌شود

دکتر «محسن قاسم‌پور»، در سال 1340 در شهر کاشان به‌دنیا آمد. تحصیلات خود را تا پایان متوسطه در همین شهر سپری کرد و در سال 1359 در رشته علوم تجربی دیپلم گرفت. پس از آن در رشته الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران تحصیلات عالی خود را پی‌گرفت.

وی در سال 1366 دوره کارشناسی را به اتمام رساند و در سال 1369 در همان دانشگاه از پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد خود دفاع کرد. پس از آن به دوره دکترای دانشگاه تربیت مدرس راه یافت و در سال 79 با دفاع از رساله دکترای خود با عنوان «بررسی تحلیلی و نقد روش تفسیر عرفانی» فارغ‌التحصیل شد.

وی در فاصله سال‌های 66 تا 70 به عنوان محقق و نویسنده در معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به فعالیت‌های فرهنگی مشغول بود و از سال 71 تا 78 در سمت‌های معاون دانشجویی دانشگاه کاشان و مدیر‌گروه الهیات و معارف ‌اسلامی این دانشگاه به عرضه خدمات علمی و فرهنگی پرداخت و هم‌اکنون عضو هیئت علمی این دانشگاه است.

از آثار علمی این محقق و استاد دانشگاه، تألیف کتاب «پژوهشی در جریان‌شناسی تفسیر عرفانی با نگاهی به پنج تفسیر مهم عرفانی از قرن چهارم تا پایان قرن هشتم» است.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ٧:٤٠ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ۱۳۸۸/۱٢/۱۸
تگ ها : مصاحبه ها

معرفی کتاب رجال کشِّی به بهانه چاپ جدید

کتاب ماه دین ـ شماره 78-79،فروردین و اردیبهشت 83

دکتر محسن قاسم پور

 

▪ رجال کشّی

▪ محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی

▪ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1382

محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشّی (متوفی حدود 385) از رجالیان موثق و معاصر روزگار کلینی و ابن قولویه قمی است . به گزارش معالم العلماء ابن شهر آشوب و قاموس الرجال محقق شوشتری, کتاب رجال کشی به (( معرفة الناقلین عن الائمه الصادقین )) یا (( معرفة الرجال )) معروف بوده که اکنون اصل این کتاب وجود ندارد. آنچه در حال حاضر از کتاب کشی معروف و موجود است ، برگزیده ای است از این اثر که (( شیخ الطائفة)) محمد بن حسن طوسی به شاگردانش املا کرده است این گزارشی است که سید بن طاووس از اصل و برگزید? کتاب رجال کشی داده است ( مستدرک الرسائل ، چاپ قدیم ج 3, ص 751 ) نامی که شیخ طوسی یا احتمالا شاگردان او به این کتاب رجالی دادند (( اختیار معرفة الرجال )) است . اختیار معرفة الرجال پیش از این در 1348

ادامه مطلب   
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ۸:٠٦ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱۳۸۸/۱٢/۱۸
تگ ها : حدیث پژوهی

قاسم پور در گفتگو با ایکنا :استاد حجتی: دلباخته قرآن

این مدرس دانشگاه تأکید کرد: دکتر حجتی بعد از این‌که بخشی از سطح، مشخصا مطول و معالم را به اتمام ‌رساند، عازم تهران ‌شد و در تهران هم مشخصا در مدرسه مروی که یک مدرسه باسابقه است، مشغول فراگیری علوم دینی ‌شد و مدت 12 سال هم این اشتغال به تحصیل طول می‌کشد. وی در این مدت از محضر اساتید بزرگی استفاده می‌کنند و در کنار این از درس فلسفه و حکمت مرحوم علامه شهید مرتضی مطهری بهره‌های وافری می‌برد.

قاسم‌پور خاطرنشان کرد: در واقع می‌توان گفت دکتر حجتی ده سال از این مدت را به طور پیوسته در کنار بحث‌های فقه، اصول و دروس رسمی حوزه، مشغول به تحصیل فلسفه نزد مرحوم مطهری بود. نکته قابل توجه در مورد تحصیلات استاد حجتی این است که وی از همان ایامی که در زادگاه خود بود، به درس قرآن، روخوانی و قرائت قرآن بسیار علاقه‌مند بود.

 دکتر قاسم‌پور:
وقتی دکتر حجتی با استاد مطهری مشورت می‌کند، ایشان در واقع از این‌که دکتر حجتی در رشته علوم قرآنی وارد فعالیت شود و تدریس و تحقیق شود، تأکید و حمایت می‌کند

عضو هئت علمی دانشگاه کاشان گفت: در جایی از خودشان نقل شده که در همان زمان که در سن ده یا یازده سالگی بود، جزو کسانی بود که در شهرستان بابل درس‌های قرائت قرآن می‌گذاشت و افراد مختلفی از طبقات مختلف از این کلاس‌ها بهره می‌بردند و این علاقه‌مندی تا زمانی که به تهران تشریف آورد، در وی بود و در کنار درس‌های فلسفی و اصولی که می‌گذراند، وقتی که برای تعطیلات به شهر خود مراجعه می‌کرد، جلسات تفسیری هم برگزار می‌کرد.

نویسنده کتاب «پژوهشی در جریان‌شناسی تفسیر عرفانی» در ادامه سخنانش تأکید کرد: مرحوم «محدث ارموی»، مرحوم «محمد‌ابراهیم آیتی بیرجندی»، مرحوم «الهی قمشه‌ای»، مرحوم استاد مطهری و ... از اساتید برجسته‌ای بودند که دکتر حجتی از شاگردان ایشان بود که این اساتید از استوانه‌ها و معاریف مختلف معرفت دینی هستند.

قاسم‌پور در پاسخ به این سؤال که چرا با وجود این‌که دکتر حجتی دانش‌آموخته فلسفه بود، به علوم قرآنی پرداخت؟، گفت: سؤال بسیار مهم و درخور توجهی در مورد استاد حجتی مطرح شد. استاد حجتی دانش‌آموخته رشته فلسفه است؛ یعنی وی در سال 1346 موفق ‌شد از دانشکده معقول و منقول سابق که امروزه دانشکده الهیات نام دارد، دکترای فلسفه خود را اخذ کند.

وی افزود: اخذ مدرک دکترای فلسفه توسط دکتر حجتی همراه با تحصیل وی در مدرسه مروی و هم‌زمان با فراگیری دروس علوم دینی بود؛ یعنی وی پا به پای دروس حوزه، فلسفه را هم تحصیل می‌کند و بعد از این‌که در رشته فلسفه دکترای خود را اخذ می‌کند، طبق عرف باید در دانشکده الهیات مشغول به تدریس شود که طبق معمول باید جزو هیئت علمی در گروه فلسفه می‌شد، اما این چنین نشد.

 دکتر قاسم‌پور:
دکتر حجتی می‌گوید، وقتی می‌دید که کسانی که از دانشکده الهیات در مقاطع کارشناسی و بالاتر فارغ‌التحصیل می‌شوند، به اصطلاح حتی از روخوانی قرآن عاجز هستند، وی احساس وظیفه و مسئولیت می‌‌کندو تصمیم می‌گیرد که در این حوزه فعال شود

این محقق و استاد دانشگاه اذعان کرد: حتی نقل است که مدیران گروه فلسفه و فقه آن زمان تمایل داشتند که از دکتر حجتی استفاده کنند، اما به هر حال از منظر خودشان علاقه‌مندی به بحث‌های قرآنی به عنوان یک وظیفه اساسی موجب شد که وی به بحث‌های اصلی و تخصصی خودش که فقه یا فلسفه باشد توجهی نشان ندهد و برعکس به مسائل قرآنی اهتمام ویژه‌ای نشان دهد.

قاسم‌پور گفت: خود دکتر حجتی در ارائه این دلیل گفته ‌است که وقتی کسانی را می‌دید که از دانشکده الهیات در مقاطع کارشناسی و بالاتر فارغ‌التحصیل می‌شوند، به اصطلاح حتی از روخوانی قرآن عاجز هستند، احساس وظیفه و مسئولیت می‌‌کند و با توجه به سابقه دیرینه‌ای که در مسائل تجوید، قرائت و ترجمه قرآن از دیرباز داشته، تصمیم می‌گیرد که در این حوزه فعال شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان تصریح کرد: جالب است که وقتی دکتر حجتی با استاد مطهری هم در این زمینه مشورت می‌کند، ایشان در واقع از این‌که دکتر حجتی در این زمینه هم وارد فعالیت شود و در رشته علوم قرآنی مشغول به تدریس و تحقیق شود، از وی حمایت می‌کند. به عبارت دیگر احساس وظیفه دینی باعث شد که استاد حجتی به رشته علوم قرآنی بپردازد. به نوعی می‌توان گفت در زمان دکتر حجتی قرآن مهجور بود و این عامل باعث شد که وی به مهجوریت‌زدایی از قرآن بپردازد، حتی اگر در ابتدا در سطح قرائت و روخوانی قرآن در بین دانشگاهیان باشد.

ادامه مطلب   
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ٧:٥٢ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱۳۸۸/۱٢/۱۸
تگ ها : مصاحبه ها

مبانی و شاخص های رشد معنوی انسان در قرآن

مجله علمی- پژوهشی پژوهش دینی ،شماره15-پاییز 1386،دکتر محسن قاسم پور

چکیده

یکی از موضوعات محوری در قرآن انسان است که در مقایسه با سایر موجودات،از استعدادها و امتیازهایی برخوردار است.این وجوه ممتاز به ساحت معنوی و بعد غیر جسمی او معطوف است.

پیش فرض بنیادین در تحلیل شاخص های رشد انسانی و معنوی الگوی رفتاری اسوه های قرآنی است.پیامبران به مثابه انسانهای رشد یافته شاخص هایی چون:خردورزی،ایمان،شرح صدر،اخلاص و اعتدال را واجد بوده اند.این فضایل والای انسانی درحکم مقدماتی اند که انسانها را در نیل به هدف غایی اشان که مرتبه قرب وعبودیت است،یاری می بخشد.این مقاله با توجه به چنین فضایل دست یافتنی و در عین حال ذو مراتب است.

کلید واژه ها: انسان،رشد، قرآن، اسوه، معنویت، فطرت، اخلاق.

نتایج

1.در قرآن تعبیر انسان کامل نیامده است،اما آیاتی وجود دارد که ار آن بن مایه انسان کامل استفاده می شود.

2.معنویت جویی، کمال گرایی و اعتقاد به اصل فطرت انسانی از مبانی مهمی اند که شاخص های تعالی انسان تراز قرآنی بر آن مبتنی می گردد.

3.در قرآن خدا محور و هدف رشد است و بر اساس این هدف ویژگی های اخلاقی انسان تعریف می شود.

4.در قرآن مدل رشد انسان در مشی و زندگی پیامبرانی چون ابراهیم(ع) و محمد(ص) تبلور یافته است.

5.شاخص های رشد در انسانها ذو مراتب است و به فراخور استعدادهای آدمیان نیل به هدف غایی متفاوت خواهد بود.

6.رشد در فرهنگ قرآن به معنای توسعه یا نمو به کار نرفته است، بلکه به مفهوم هدایت استعمال شده است، از این رو مقابل آن غی و گمراهی است.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ۱٠:۳٩ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳۸۸/۱٢/۳
تگ ها : تفسیر

جستاری در حقایق التفسیر و رویکرد تاویلی قرآن

مجله علمی-پژوهشی پژوهش دینی ،شماره18-بهار و تابستان1388 ،دکتر محسن قاسم پور

چکیده

حقا‍یق التفسیر یکی از کهن ترین تفاسیر عرفانی محسوب می شود.این تفسیر مجموعه ای فراهم آمده از تفاسیر امام صادق(ع)، تفسیر ابن عطاء، تفسیر ابوالحسن نوری تفسیر حسین بن منصور حلاج است.انتساب بخش مربوط به تفسیر امام صادق(ع) به امام با بررسی های سندی و محتوایی مورد تردید جدی است. اما در عین حال فرازهایی از تفسیر ایشان در برخی متون معتبر حدیثی شیعه دیده می شود.

روایات تفسیری امام صادق(ع) یا اقوال بزرگان صوفی است که به امام(ع) نسبت یافته یا در اصل روایاتی از امام بوده اما در میان صوفیان انک اندک چهره دیگری به خود گرفته است. با توجه به اینکه سلمی از سرآمدان تصوف در قرن چارم و پنجم هجری است،و شاگردانی نظیر قشیری و ثعلبی از مکتب او بهره ها برده اند، این تفسیر را به قصد تطبیق و تأیید اصول و مبانی تصوف سیر و سلوکی از تفاسیر فوق فراهم آورده است. تأویل های این تفسیر با تأویل های باطنیه متفاوت است و تلاش شده تا تأویل های آن دست آویزی برای نفی معانی ظاهری قران نباشد و لذا نظر کسانی مانند ذهبی و سبوطی در یکسان انگاری این تفاسیر با تفاسیر باطنی محض استوار نیست.

کلید واژه ها: تاویل، تفسیر عرفانی، حقایق التفسیر، روش شناسی.

 

نتایج مقاله

1.انتساب تفسیر عرفانی به امام صادق(ع) در بیشتر موارد تفسیری، هم به لحاظ سندی وهم به اعتبار محتوایی صحیح نیست.

2.در لابلای تفسیر منسوب به امام، روایاتی، گر چه بسیار محدود، موجود است که نمونه های آن ذر منابع حدیثی معتبر شیعی وجود دارد.

3.تفسیر های منسوب به امام(ع) بیشتر اقوال مشایخ تصوف است که به امام نسبت یافته و یا اصل آن از امام بوده اما در میان صوفیان به تدریج چهره دیگری به خود گرفته است.

4.آنچه انگیزه اصلی سلمی را در تفسیر حقایق تشکیل می دهد،کوشش برای تطبیق اصول تصوف سیر و سلوکی با آموزه های قرآن از راه تاویل است. تاویل هایی که غالبا بدون ضوابط درست است.

5.در تفسیر منسوب به امام صادق(ع) و تفسیر ابن عطاء که راوی تفسیرهای امام بوده و تاثیرپذیری او از تفسیر امام آشکار است، هم پوشانی اصلاحات تصوف یا آموزه های صوفیان با دیدگاه های تفسیری وجود دارد.

  
نویسنده : قاسمپور ; ساعت ۱٠:۳۸ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱۳۸۸/۱٢/۳